Bilimsel yöntem tümevarıma, tümdengelime ve analojiye dayanır. Tümevarım (endüksiyon) gözlem ve deneye, tümdengelim (dedüksiyon) mantıksal akıl yürütmeye, analoji ise tekiller arasındaki benzerlik ilkesine dayanır.

Tümevarım (Endüksiyon)

Aklın özelden genele doğru izlediği yoldur. Tümevarımla tekillerden hareketle genel sonuçlara ulaşılır. Tam ve eksik tümevarım olmak üzere iki biçimde görülür.

Tam Tümevarım (Biçimsel Tümevarım)

Tümevarımın öncüllerini oluşturan tekil önermeler, ait olduğu grubun tümünü kapsıyorsa buna tam tümevarım denir. Yani bir bütünü oluşturan bireylerin hepsinin tek tek incelenmesiyle genel bir sonuca varılır. Tam tümevarımda sonucun zorunlu olması için yargıya varmak amacıyla kullanılan tüm bireylere aynı gözlem ve deney uygulanır. Ne var ki tam tümevarım her zaman kullanılamaz. Örneğin, “Su, iki hidrojen ve bir oksijenden oluşur.” önermesini kanıtlamak için dünyadaki bütün suları analiz etmek gerekir ki, bu olanaklı değildir. Bu nedenle daha çok eksik tümevarım kullanılır.




Eksik Tümevarım (Büyültücü Tümevarım)

Bir tümevarımda sonuç, grubun tümüne değil de bir kısmına dayandırılıyorsa buna eksik tümevarım adı verilir. Bu tümevarımda sonuç, zorunlu ve kesin değil, bir olasılığın genellenmesi biçimindedir. Öncüllerin doğruluğu, sonucun doğruluğunu pekiştirir ancak zorunlu kılmaz.

Yukarıdaki su örneğinde, eksik tümevarım uyguladığımızda tek tek bütün suları analiz etmemiz gerekmez. Bir kısmını analiz edip hepsi hakkında genel bir yargıya ulaşırsak eksik tümevarım yapıyoruz demektir. Bu durumda sonuç, zorunluluk ve kesinlik değil olasılık içerir. Tümdengelim (Dedüksiyon)

Aklın genelden özele doğru izlediği yoldur. Tümdengelimle, genel yargılardan hareketle tekillerin yargısına ulaşılır. Eğer öncüller doğruysa, zorunlu olarak sonuç da doğrudur.

Bilimsel yöntem hakkında değişik görüşler ileri sürülmüştür. Bunlar; bilimsel yöntemi eksik tümevarıma dayandırarak deneysel yöntemi kullanan klâsik görüş ve bilimsel yöntemi varsayımlı dedüktif sisteme dayandırarak mantıksal yöntemi kullanan modern görüş olarak sınırlandırılabilir.

Analoji (Benzeşimli, Andırımlı Akıl Yürütme): İnsan aklının özelden özele (tekilden tekile)