Dört kanatlı, kanat ve vücutları çok ince pullarla süslü böceklerdir. Kelebek pulları çok defa parlak renklerle bezenmiştir. Kelebekler, eklem bacaklıların pul kanatlılar sınıfındandır.

Kelebeğin vücut yapısı ve başlıca özellikleri başka böceklere benzer . Gözleri başının iki yanındadır ve petek gözdür. Bazı kelebeklerin gözlerinin her biri 20.000 küçük gözden meydana gelmiştir. Kelebekler kanatlanıp ergin hale gelinceye kadar petek gözler oluşmaz.

Tırtıl halindeyken çok defa altı tane basit gözleri vardır. Ağızları emicidir. Ancak sıvıları emecek şekilde yapılmıştır. Isırma ve çiğneme olanakları yoktur.Kelebeğin bacakları çok zayıftır. Asıl hareket vasıtası kanatlarıdır. Kelebek kanatlarının çatısını incecik borucuklar meydana getirir. Borucuklar iç içe iki borudan meydana gelir. İçtekiler hava doludur. Dıştakiler de kanat damarlarıdır. Eğer pulları silinecek olursa kanadın donuk renkte ve saydam olduğu görülür.




Erkek kelebeklerin güzel kokuları vardır. Pahalı esanslar gibi kokanlardan,menekşe, misk, vanilya vb. kokanlara’ kadar çeşitli cinslerine rastlanır. Bu kokuyu kanattaki pulların bazıları verir. Dişi kelebekler ya kokusuzdur, ya da fena kokulan vardır. Fena kokulu olmaları kuşların dişi kelebekleri yemesini önler.

Kelebeklerin Hayat Hikayesi

Kelebekler ergin hale gelinceye kadar yumurta, larva ya da tırtıl, krizalit sefhaların-dan geçer (Bk. Başkalaşım). Kelebek yumurtalarının rengi, biçimi ve büyüklüğü değişiktir. Tırtılların yumurtadan çıkma süresi de değişir. Bazılarının tırtılı birkaç günde çıkar, buna karşılık bazı cinslerin yumurtadan çıkması aylar sürer. Tırtıllardan bazısı çıplak, bazısı kıllarla kaplıdır.

Tırtılların birçok düşmanları vardır. Bazı çeşit tırtılların kılları fena lezzetli olduğu için kuşlar onları yemez. Bazı çeşitlerininki ise zehirlidir. Afrika yerlileri bunların zehrini, zehirli ok yapmakta kullanırlar. Ote yandan bazı tırtıllar da renklerinin yaşadıkları çevreye benzemesi sayesinde düşmanlarından korunur. .

Tırtıllar yumurtadan çıktıktan sonra hızla büyür. Büyüme sırasında dört, beş defa deri değiştirirler. – Son deri değiştirmeden sonra tırtıl da ağız, göz duyarga, bacak diye bir şey kalmaz. Hayvan artık pupa devresine hazırdır. Kelebeklerin bir kısmı kendine koza yaparsa da çoğu sadece kendilerini bir dal parçasına tutturmakla yetinir.

Pupa devresine geçecek tırtılın içinde ve dışında büyük değişiklikler olur. Kabuk sertleşir, tırtıl görünüşünü kaybeder. Pupa devri birkaç haftada tamamlandığı gibi aylarca da sürebilir. Bu hayvanın cinsine göre değişir. Zamanı gelince içinden ergin kelebek çıkar.

Kozadan çıkan kelebeğin vücudu rutubetli, kanatları zayıftır. Hayvan dünyaya gelişinin ilk anında en yakın bir dala konar. Kanatlarını çırpar. Henüz rutubetli ve kıvrık olan kanatları havayla temas edince kurur ve düzelir.

Kelebeklerin nekadar yaşadığını kesin olarak söylemek güçtür. Bazı çeşitlerinin birkaç gün, bazılarının birkaç hafta yaşadığı bilinen bir gerçektir. Bir yıla yakın yaşayanlar da vardır, kelebeklerin en büyük düşmanı kuşlardır; Bazıları renkleri, bazıları da fena tatları sayesinde kuşlardan korunur.1

Kelebeklerin çoğunun rengi yaşadıkları ortama uygun olduğundan, kuşların gözünden sakınırlar. Bazı kelebeklerin tadı fena” olduğu için kuşlar yemez, bazıları da tadı fena olan kelebeklere benzedikleri için kuşları aldatır.

Göçmen Kelebekler

Kelebeklerin bir kısmı uzaklara gitmez, bazıları da uzun seyahatler yapar. Kuzey Amerika’da yaşayan bir çeşit kelebekler her sonbaharda büyük topluluklar halinde, yüzlerce kilometrelik bir yol boyunca göçerler. Bu kelebeklerden bazısının Atlas Okyanusu’nu bile geçtiği tesbit edilmiştir.

Ancak bu geçiş sırasında rüzgarlardan mı faydalandıkları, yoksa yolda gemilere mi kondukları bilinmemektedir. Kelebekler göçerken, binlercesi, milyonlarcası bir araya toplanır. Bîr tarihte Arjantin’den göçen bir sarı kelebek sürüsünün kalınlığı 180 m., eni de 1,5 km. idi. Bu muazzam kelebek topluluğunun u-zunluğu kilometreleri buluyordu.

Kelebeklerin Hayatı-Kelebekler Hakkında Bilgi

Kelebeklerin, kelebek halindeyken hiçbir zararı yoktur. Ancak, bazı çeşitlerinin tırtılı sebze bahçelerine büyük zarar verir. Bunların en zararlısı kırlangıç kuyruklu kelebeğin tırtılıdır. En iri kelebekler arasında olan kırlangıç kuyruklu kelebekler tırtıl halindeyken turunçgiller (limon, portakal, mandalina…) ağaçlarına büyük zarar verir, ağaçları büsbütün yapraksız bile bıraktıkları olur. Başka yaygın bir zararlı tırtıl da lahana kelebeğinin tırtılıdır.

Öte yandan, bazı çeşit tırtıllar gül biti gibi zararlı küçük böcekleri yediği için yararlıdır. Kelebeklerin bir kısmı çiçekten çiçeğe
konarak onların polenleşmesine yardım eder. Bazı kelebekler de yemeye yarar. Afrika’da yaşayan Buşmanlar bîr çeşit kelebeği çokça toplayıp kızarttıktan sonra yoğurur, yağlı çörekler yaparlar. Kuzey ve Güney Amerika Kızılderililerinin bazıları da tırtılları yerler.

Genel olarak kelebeklerin büyük bir çoğunluğunun insana yararı da, zararı da yoktur. Birçok kelebekler ve tırtılları insanlara yaramayan bitkilerle beslenir. Birçok çiçek ve kuşlar gibi kelebeği de tabiatın güzel süsleri arasında saymak gerekir.