Mantık, matematik gibi düşünsel (formel) alana ilişkin bir çalışmadır. Düşünsel alanın objeleri yalnızca düşüncede vardır. Algıda “sonsuz”, “milyon” diye bir kavram yoktur.

Matematiğin ve mantığın temel yöntemi tümdengelimdir. Tümdengelimsel bir çalışma hem matematiği hem de mantığı kesin bir bilgi alanına dönüştürür.

Matematik, tümdengelim mantığından şu kavramları kullanır:

Teori: Ele alınan bir konuyu tasvir etmek ve açıklamak amacıyla öne sürülen önermelerden oluşur. ‘Tüm yaşam sudan çıkmıştır.” gibi.

Bir teori aksiyom, tanım ve teoremlerden oluşur.




Aksiyom: Doğruluğu açıkça belli olan önermelere aksiyom denir. “Aynı şeye eşit şeyler, birbirine de eşittir.”

Teorem: Aksiyomlardan türetilmiş, ispat edilmiş önermelere denir. “İki kilo şeker ile iki kilo tuz ağırlıkça birbirine eşittir.”

Tanım: Verilen bir kavramın (değişmezin) dilde var olan değişmezler (terimler) aracılığıyla ne olduğunu ortaya koymaktır. “İnsan düşünen bir canlıdır.”

Mantığın Doğa Bilimleriyle İlişkisi

Doğa bilimleri çalışmalarında şu yöntemleri kullanır:

Varsayımlı matematik ve mantık

Doğa bilimlerinde ispatların deney ve gözleme dayanması gerekir. Bir akıl yürütme yolu olan varsayımlı tümdengelimden, varsayımlı genel önermelerden ve deneye dayalı özel önermelerdir. Özel önermelerden sonuç çıkarılır. Çıkan sonuçlar deney ve gözlem ile denetlenir.

-Sonuç önermesini gözlem ve deney verileriyle kanıtlamak (Doğrulamak)

-Genel geçer önermeler (Yasa)

-Aksiyonlardan türetilmiş, ispat edilen sonuç önermesi (Teorem)

-Doğruluğu açıkça belli olan önermeler (Aksiyom)

Nedir? sorusuyla ulaşılan önerme (Tanım)

Şimdi yukarıda verilen şemaya göre “insanın canlı olduğunu” ispatlayalım.

1. Öncül: İnsan solunum yapar (özel önerme)

2. Öncül: Canlılar solunum yapar (yasa-genel geçer önerme).

Sonuç: O hâlde insan canlıdır.

Mantığın bilimler ve insan yaşamına uygulanmasında eleştirel düşünme ve akılcı tartışma önemli yer | tutar.

Olayların görünen tek yönüyle değerlendirilmeyip = pek çok bakış açısıyla değerlendirilmesi eleştirel dü-£ şünme sayesinde gerçekleşir.

Tartışma, insan ilişkilerini geliştiren, besleyen bir 5 iletişim biçimidir. Ancak tartışma, yıkıcı değil yapıcı ol-■2 malıdır. Akla dayalı temellendirmelerle görüşler, desteklenmelidir.,

Buluş Mantığı (Redrodükslyon)

Gözlemlerimizi gözlem dışı kalan nesne, süreç veya kavramlar tasarlayarak açıklamayı sağlayan bir çıkarım biçimidir.

Doğrudan gözlenemeyen olayları, gözlem sonuçlarına dayanarak ortaya çıkarmaktır. Bir masanın üzerindeki yemek kırıntılarına bakarak orada birilerinin yemek yediğini düşünmek gibi.