Osmanlı devletinin iktisat anlayışı devlet ve toplum anlayışıyla yakından ilgilidir. Devletin ihtiyaçlarının karşılanmasına öncelik verilirken aynı zamanda halkın huzur ve adalet içinde sürekli üretim yapması öngörülmüştür. Osmanlı Devleti, temel malların yeterli miktarda olmasına dikkat etmiştir. Bu nedenle ithalatı serbest bırakmış, buna karşılık bazı malların ihracını zaman zaman yasaklamıştır.

Osmanlı Devieti’nde tarım, ticaret, küçük ölçekli sanayi, hayvancılık önemli ekonomik etkinliklerdir. Düzenli bir vergi sistemi uygulanmıştır. Osmanlı ekonomisi çeşitli nedenlerden dolayı gerilemiş ve ekonomik etkinlikler yabancıların eline geçmiştir.

Türkier daha çok tarım, askerlik ve sanatla uğraşmışlardır. Ticaret işleri ise daha çok Rum, Ermeni, Yahudi ve yabancılara bırakılmıştır.




Tarım

– Ekonominin temelini tarım oluşturur.

– Tarım Osmanlı ekonomisine en büyük katkıyı yapmıştır.

– Vergilerin büyük kısmı tarımsal faaliyetlerden alınırdı.

– Tımar sistemi tamamen tarımsal faaliyete bağlıdır.

– Ülkenin genişliği, coğrafi yapısı tarım ürünlerinin çeşitliliğini artırmıştır.

– Devlet çeşitli kurallar koyarak tarımsal faaliyeti denetim altında tutmuştur.

Ticaret

Ülkenin coğrafi koşullarının sağladığı avantajı kullanarak gümrük vergileri alınmıştır. Çünkü İpek ve Baharat yollarının önemli bir bölümü Osmanlı sınırları içinden geçmekteydi.

– Ticari faaliyetleri birden fazla gümrük ile vergilendirmiştir. (Buna karagümrük denilirdi Eyalet sınırında yeniden vergi alınırdı)

– Buğday, at, deri ve bazı metaller gibi bazı malların ihracatı zaman zaman yasaklanmıştır.

– Kervansaray, Hanlar, Bedestenler, kapalı çarşılar, ticarete yönelik yapılardır.

Ölçüler

Uzunluk ölçüsü olarak arşın, endaze, hacim ölçüsü olarak kile, ağırlık ölçüsü olarak okka, dirhem, batman kullanılmıştır.

Uzunluk, Hacim ve Ağırlık ölçüleri bölgeden bölgeye farklılık gösterebilir. Yaklaşık değerleri bir fikir edinmeniz açısından aşağıda verilmiştir.

Arşın: 68 – 58 cm Endaze: 60 cm Kile (İstanbul’da): 36.4 litre Okka: 1, 283 kg Dirhem: Bir okka 400 dirhem Batman: 6 okka Kontar: 56 kg Sanayi / Zanaatkarlık
.Osmanlı topraklarında zengin maden kaynakları bulunmaktaydı. Bakır, demir, gümüş, altın işlenmekteydi.

– Maden kaynakları kişilere kiralanırdı.

– Silah hammadesinin çıkarılmasına öncelik vermiştir.
– En önemli sanayi kuruluşları devlete aittir (tophane — baruthane, feshane gibİ

– Devlet bazen ihtiyaç duyduğu sınai mallarını piyasaya yaptırırdı.- Devlet bazen ihtiyaç duyduğu sınai mallarını piyasaya yaptırırdı.

– 19 yy’a kadar OsmanlIlarda her türlü sınai mal üretilmiştir.

– Devlet Loncalar üzerinde sıkı bir denetim mekanizması kurmuştur.

– Yetenekli zanaatkarların çoğu devlet ocaklarına geçmiştir.

– Gedik Usulü ile tekel, ayrıcalık tesis edilmiştir

Gedik: Yapılan işi başkasının yapamamasıdır. Eğitimi tamamlayan bir usta ancak o işin sahiplerinden birinin Gedik ruhsatını alarak çalışabilirdi. Sanayiyi gerileten bir uygulamadır.

– Üretimin standardı İHTİSAB kurallarıyla belirlenirdi.

– MUHTESİB denilen görevli tarafından denetlenirdi. NARH kuralları uygulanırdı, (ilan edilen fiyat)

– Üreticilerin en büyük müşterisi devlettir.Batıda başlayan Sanayi devrimi ve kapitülasyonlar sonucunda yerli sanayi çökecektir.

Para ve Bankacılık

Örfi Vergiler——AVARIZ – Olağanüstü durumlarda toplanırdı.

– Topluluklardan topluca alınırdı. (Hane başına 20 akçe gibi)

– Doğrudan hâzineye aktarılırdı.  – Devamlı bir karakter taşımıştır.

AĞNAM

– Hayvan sahiplerinden alınan vergidir.  (2 koyundan 5 akçe gibi)

– Hayvanların çoğalma zamanında alınırdı.

İSPENCE Çift resminin Gayr-i Müslimlerden alınanıdır.

ÇİFT RESMİ – Toprağın kullanma hakkı karşılığında alınırdı. (İki dönüm bir akçe)

– Tapu harcıdır. Çeşitli oranlarda alınmıştır.

BENNAK

– Evli çiftçilerden alınırdı.  – Yarım çift toprağı (40 dönüm) ekenler verir. (9-22 akçe)

ÇİFT BOZAN

– Çifti çubuğu, bırakanlardan alınan bir ceza vergisidir.

-10-15 yıl boyunca iznini kaybeden ödemezdi. MÜCERRED

– Bekar çiftçilerden alınırdı.

– 20 yaşında baba evinde kalanlardan alınırdı. HARÇLAR, PARA CEZALARI

– Ruhsat akçeleri; bir işe başlarken ödenirdi.

– Cürüm (suça göre miktarı değişirdi.)

– Arusane; evlenenlerden (kız tarafı) alınırdı.

TİCARET VERGİLERİ

– Bac – pazarlardan

– Gümrük resimleri

– Kantariye – tartılardan

– İhtisap resmi- esnaftan

– Damga resmi- Çeşitli resmi muamelelerden alınırdı.

İlk bakır para: Osman Bey İlk gümüş para: Orhan Bey

İlk altın para: Fatih tarafından bastırılmıştır. Ekonomi de gelişmenin göstergesidir.

İlk kağıt para: Abdülmecid tarafından bastırılmıştır.

Osmanlı parasının değeri XVI. yüzyıl sonlarından itibaren azalmaya başlar. Özellikle ulufe dağıtımı hâzineye ciddi yükler bindirir. Para değerinin düşmesi iç ayaklanmalarında nedeni olur.Uzun süre para birimi ve muhasebe tabanı olarak akçe kullanılmıştır.

– Bunun yanı sıra; para, gümüş, altın, lira para birimi olarak kullanılmıştır.

– Yabancı paralarda piyasa da serbest şekilde kullanılmıştır.
1839’da Kaime kullanıldı, (kağıt para)

– 1844 de mecidiye piyasaya sürüldü. Metal para birliği sağlandı. Ak(?e

-19 yy’da sadece belli bölgelerde kullanılan paralar vardır.

-İlk banka Bank-ı Dersaadet (1847’de) kuruldu.
– 1863 te OsmanlI Bankası’na para basma yetkisi verildi. (İngiliz – Fransız ortaklığı)

Memleket ve Emniyet Sandığı açıldı. Memleket sandıkları çiftçilere kredi vermek, Emniyet sandığı halkı tasarrufa alıştırmak için kurulmuştur. Her ikisi de Ziraat Bankasına katılmıştır.
XIX yy. da mali alanda da birlik yoktur. Tek para sistemine zorlukla geçilebildi. (1844)
Toptan ticarette altın, parakende de gümüş kullanılırdı.
Akçenin alım gücü fikir edinmeniz açısından aşağıda verilmiştir.

Osmanlı İmparatorluğunda biri devlete diğeri padişaha ait iki hazine bulunurdu. Ayrıca Defterhanede hazine gibi korunurdu.OsmanlI İmparatorluğunda biri devlete diğeri padişaha ait iki hazine bulunurdu. Ayrıca Defterhanede hazine gibi korunurdu.
Birun (Dış)
– Hazine-i Amire
• Devlet hâzinesidir.
• Defterdar sorumludur.
• Padişah mührü ile açılır.Enderun (İç)
Padişahın hâzinesidir. Cebi hümayunda denilir. Padişah Haslarından ve Mısırdan gelen paralar ile gelen hediyeler bulunurdu. Dış hâzineye para aktarılırdı.
Bütçe:
Osmanlı Devleti’nde gelir ve giderlerin yer aldığı bütçeler yükselme döneminden itibaren ortaya çıkmıştır. (Bunlar daha çok masraf cetvelleri şeklinde düzenlenmiştir.)

– Gelir ve gider kalemleri mali yılın başında hesaplanan ilk bütçenin Tarhuncu Ahmet Paşa tarafından (1654) yapıldığı sanılmaktadır.

– XIX yy. da devlet bütçesini bağımsız bir şekilde oluşturamamıştır.

– Düyun-u Umumiye ve Osmanlı Bankası bütçenin şekillenmesini doğrudan etkilemiştir

Diğer aramalar:osmanlı ekonomisi özet